#Psikolojik yorgunluk #Stres #Tükenmişlik #Regülasyon #İnterosepsiyon #Motivasyon #Performans

Yorgunluk, günümüzde çoğumuzun sıkça dile getirdiği bir deneyimdir:
“Neden bu kadar yorgunum?”

Ancak bilimsel araştırmalar bu hissin çoğu zaman tembellik ya da irade eksikliğinden değil, sinir sisteminin uzun süreli yüklenmesinden kaynaklandığını göstermektedir. Psikolojik ya da mental yorgunluk, zihinsel kaynakların tükenmesi sonucu ortaya çıkan biyopsikolojik bir durumdur.

Psikolojik (Mental) Yorgunluk Nedir?

Psikolojik yorgunluk; uzun süreli dikkat, özdenetim, karar verme ve duygusal düzenleme gerektiren durumlar sonrasında ortaya çıkan, kişinin çabaya devam etme isteğinde azalma ile karakterize edilen bir durumdur.

Bu yorgunluk türü:

• Kas gücünün bitmesiyle değil
• Motivasyonun ve algılanan dayanıklılığın düşmesiyle ilişkilidir

Bu nedenle kişi “yapamıyorum” değil, daha çok “devam edemiyorum” hissini yaşar.

Beyin Yorgunluğu Enerji Bitmesi Olarak Yaşamaz

Mental yorgunluk literatüründe öncü çalışmalarıyla bilinen Samuele Marcora, zihinsel yorgunluğun fiziksel kapasiteyi değil, çabaya katlanma toleransını azalttığını göstermiştir.

Bu bulgulara göre bireyler:

• Fiziksel olarak yeterli kapasiteye sahip olsalar bile
• Devam etmenin “maliyeti” arttığı için durma eğilimi gösterirler

2025 yılında yayımlanan sistematik derlemeler, mental yorgunluğun özellikle çaba ve motivasyonla ilişkili değerleme süreçlerini etkilediğini ortaya koymaktadır. Beyin, harcanan çabayı daha “pahalı” algılamaya başlar; bu da aynı işin daha yorucu hissedilmesine neden olur.

Sinir Sistemi Tehditteyken Performans Neden Kapanır?

Sinir sistemi evrimsel olarak iki temel modda çalışır:

• Güven modu (dinlenme, öğrenme, yaratıcılık)
• Tehdit modu (kaç–savaş, hayatta kalma)

Stres, belirsizlik ve kontrol kaybı algısı arttığında sinir sistemi tehdit moduna geçer. Bu durumda:

• Nefes hızlanır
• Kaslar gerilir
• Sindirim ve onarım baskılanır
• Beynin planlama ve yaratıcılıktan sorumlu bölgeleri işlevini kısar

Güncel çalışmalar, kronik stres, düşük sosyal destek ve yetersiz toparlanmanın duygusal yorgunluk ve tükenmişliğin en güçlü belirleyicileri arasında yer aldığını göstermektedir. Bu bağlamda yorgunluk, çoğu zaman bedenin kendini koruma refleksi olarak ortaya çıkar.

Beden Sinyallerini Nasıl Yorumladığın Yorgunluğu Belirler

Son yıllarda yorgunluk, interosepsiyon kavramı çerçevesinde de ele alınmaktadır. Interosepsiyon; kalp atışı, nefes, kas gerginliği gibi içsel bedensel sinyallerin algılanması ve yorumlanmasıdır.

Araştırmalar, bedensel sinyallerini tehdit olarak yorumlayan bireylerin:

• Daha yüksek mental yorgunluk
• Daha düşük dayanıklılık algısı

yaşadığını göstermektedir. Bu nedenle bazı durumlarda beden gerçekten tükenmiş olduğu için değil, tükenmiş zannedildiği için durmak ister.

Beyin Yorgunluğu Bir “Tahmin Hatası” Olabilir

Güncel nörobilişsel modeller yorgunluğu, beynin “devam etmenin riskleri faydasından fazla” olduğuna dair yaptığı bir hesaplama olarak tanımlar. Bu yaklaşıma göre yorgunluk bir arıza değil, koruyucu bir sinyaldir.

Beyin, bedenin gerçek sınırlarından ziyade algılanan güvenliğini temel alır. Güven algısı düştüğünde, yorgunluk sinyali yükselir.

Neden Çözüm Daha Fazla Zorlamak Değildir?

Tehdit modundaki bir sinir sistemine “biraz daha dayan” demek, yangın içindeki birine koşmasını söylemek gibidir. Araştırmalar, sinir sistemi regülasyonu sağlandığında:

• Uyku kalitesinin arttığını
• İştahın dengelendiğini
• Bilişsel performansın yükseldiğini
• Egzersize toleransın arttığını

göstermektedir. Bu nedenle sürdürülebilir performansın temeli baskı değil, güven hissidir.

Dayanıklılık, kendini sürekli zorlamak değil; sinir sistemini yeniden güvene alabilme kapasitesidir. Yorgunluk, bedenin zayıf olduğunu söylemesi değil; uzun süredir güvende hissetmediğini haber vermesidir.

Belki de sormamız gereken soru şu değildir:
“Nasıl daha güçlü olurum?”

Asıl soru şudur:
“Bedenim nasıl yeniden güvende hissedebilir?”

Uzm. Psk. Salih Taşkın

Kaynakça

• Marcora, S. M., Staiano, W., & Manning, V. (2009). Mental fatigue impairs physical performance in humans. Journal of Applied Physiology, 106(3), 857–864.
• Goodman, S. P. J., et al. (2025). Approaches to inducing mental fatigue: A systematic review and meta-analysis of (neuro)physiologic indices. Behavior Research Methods.
• Daneshgar-Pironneau, S., et al. (2025). Mental fatigue impairs endurance performance in a time-to-exhaustion task: Psychophysiological markers. Frontiers in Psychology.
• Critchley, H. D., & Garfinkel, S. N. (2017). Interoception and emotion. Current Opinion in Psychology.
• Lane, A. M. (2025). Understanding fatigue: A psychological framework for well-being and performance. Psych.
• Lewczuk, K., et al. (2022). Emotion regulation, effort, and fatigue: Theoretical insights. Frontiers in Psychology.