Türk tarihinde kadınların yeri oldukça önemlidir. Özellikle Hakan’ın eşi yönetimde de etkilidir. Bu konudaki rivayetleri destekleyecek önemli kanıtlardan bir tanesi Orhun yazıtlarında geçen “Türk halkı yok olmasın diye, halk olsun diye, babam İlteriş Hakanı (ve) annem İlbilge Hatunu göğün tepesinden tutup (daha) yükseğe kaldırmışlar” ifadesidir. Burada Türklerdeki kadının yerini ortaya koyması açısından dikkate değerdir. Hakan ve eşini aynı seviyede kutsallaştırmaktadır. Hakan tanrının gölgesi, onun kanını kutsayan Türk devlet anlayışında hakanın eşi de aynı oranda kutsaldır. Orhun yazıtlarından alınan yukarıdaki alıntıda geçen kağanın eşinin göğe kaldırılması kadının kağanla birlikte ve aynı derecede kutsanmasına işaret eder.

Lider kadın tipi, Jung tarafından ortaya konan animus arketipi doğrultusunda ‘kadına miras kalan erkeğin kolektif imajı’ ile gösterilmektedir. Anima – animus arketipleri, erkeklerin kadınsı yönlerini “anima” ile kadınların erkeksi yönlerini ise “animus” arketipi ile açıklanmaktadır. Halk anlatımlarında da kadınları erkek arketipi olarak animus ile ilişkilendirebiliriz.

Türk kadınlarının yaşamı İslâmiyet öncesi alp tipine yakın olduğu görülmektedir. Erkekler gibi ata bindiğini, ok attığını, kılıç kullandığını; kadının bu özelliklerinin kahraman kadın tipi olduğu belirtilmiştir. Ağırlıklı olarak zor imtihanı başarmak motifine bağlı olarak karşımıza çıkan bu tipler, genellikle erkeklerle başa baş mücadele veren veya tek başına bir grubu yönetme becerisine sahip kadınlar olarak karşımıza çıkarlar.

Türk devlet geleneğindeki kadına yaklaşım tarzı destanlarımızda nasıl görüldüğüne kısaca bakalım.

• Yaratılış destanında Tanrı Kayra Han’a yaratma ilhamını veren Akine/Akana, bir kadındır ve yaratma ilhamını veren bu kadın Umay mitinin destana yansımış şeklinden başka bir şey değildir.
• Oğuz Kağan destanında Oğuz Kağan’ın evlendiği kızların ışık ve ağaç gibi kutsal unsurlarla ilişkilendirilmesi ve tanrısal özelliklerinin olması tartışma götürmeyecek kadar açıktır.
• Uygurların Göç destanın oluşmasına sebep olan olayların başlaması, Hatun dağındaki kutsal ya da taşını kaybedilmesiyle birlikte başlar. Bu dağın adını Hatun olması, Türk destanlarındaki kadının yerini vurgulaması açısında da Türk tarihinde kadının yerini ve liderliğini göstermektedir.

Dede Korkut destanlarında, kahraman veya lider kadın tipleriyle ilgili örnekleri de vardır.

• Kırk yiğitle boy gösteren erkeklerin yanında kırk kahraman kızla sosyal hayatta rol alan Boğaç Han destanının kadın kahramanı Burla Hatun bu tipin en önde gelen örneklerindendir.
• Bamsı Beyrek destanının kadın kahramanı Banı Çiçek ile Kanturalı destanının Selcen Hatun’u hem sevgili hem de kahraman kadın tipi olarak önemli bir yer tutar.

Tomris Hatun Hayatı

İskitlerin demir anlamına gelen kadın hükümdarı Tomris, dünyanın bilinen ilk kadın hükümdarı olarak kabul edilmektedir. ‘M.Ö. 6. yüzyılda yaşadığı sanılan, erkekler gibi kılıç kullanıp ok atan Saka kraliçesidir. Pers kralı Kirus’u öldürüp kafasını kan dolu fıçıya atarak oğlunun intikamını almıştır’. Lider kadın tiplemesinin tarihteki bilinen ilk tipi olan Tomris, Türk halk anlatmalarında karşımıza çıkan kahraman kadın tiplemelerinin de prototipini oluşturmaktadır. Büyük hükümdar Alp Er Tunga’nın da torunu olarak bilinen bu hatun, çocukluğundan beri at kullanmasını çok iyi bilen, kılıç ve okçulukta usta olan bir kadın figürüdür. Tomris Hatun eşini kaybettikten sonra kaderinden kaçamaz ve Saka Devleti’nin ilk kadın hükümdarı olarak başa geçer. Dünya tarihine damga vuran bu isim önderliğinde Pers ordusu mağlup edilerek Saka toprakları muhafaza edilmiştir. Zorlu süreçler yaşayan bu hatun savaşta oğlunu kaybetmiş fakat davasından vazgeçmeyerek Pers İmparatorluğunun sonunu getirmeyi başaran bir güç olmuştur. Sakaların yıldırma taktiği olarak görülen bu hareket, Persleri oldukça yorar ve başka bir yol denemek isteyen Büyük Kiros kurnazca bir fikirle Tomris hatunun karşısına çıkar. Kendisiyle evlenmesi takdirinde daha fazla savaş olmayacağını vadeden Kiros, oldukça akıllı olan Tomris hatunu kandıramaz.

KAYNAKÇA

Kaplan, Mehmet, (1976), Türk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar I, Dergâh Yayınları, İstanbul.

Jung, C.G. (2006). Analitik Psikoloji,.E.Gürol. (Çev.)2.Baskı. İstanbul: Payel Yayınevi

Gökyay, Orhan Şaik, (2007), Dedem Korkudun Kitabı, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Yayınları, Ankara.

Güngördü, E. (2022, Aralık). webtekno. https://www.webtekno.com/tomris-hatun-kimdir- adresinden alındı